آخرین مطالب:  

روابط ترکیه و ایران به کدام سمت می‌رود؟ – حقی اویغور

اؤیرنجی سسی: تحولات اخیر در شمال عراق و کرکوک بار دیگر نقش ایران در منطقه و روابط آن با ترکیه را در معرض توجه قرار داده است. نگرش مشترک دو کشور در خصوص همه‌پرسی غیرقانونی در اقلیم شمال عراق، همکاری با روسیه به‌منظور کاهش درگیری در سوریه در پی فرآیند مذاکرات آستانه، همچنین موضع مشترک دو کشور نسبت به بحران قطر همه و همه نشان می‌دهد که تنش‌های پنج سال اخیر در روابط ترکیه و ایران به پایان رسیده است و دو کشور دورۀ جدیدی از همکاری را آغاز کرده‌اند.

همان‌طور که قبلاً هم اشاره شد درواقع، روابط ایران و ترکیه در یک سدۀ اخیر یک‌روند ثابتی داشته و به‌جز موارد استثنایی، ماهیت این روابط بسیار قابل پیش‌بینی بوده است. عواملی همچون عدم اختلافات مرزی بین آن‌ها، داشتن شناخت از یکدیگر، همکاری نزدیک‌بین مقامات امنیتی دو کشور در دوران قبل از انقلاب اسلامی مانع از بروز تغییرات ریشه‌ای در روابط دوجانبه شده است. فضای هیجانی ایران در پی انقلاب ۱۳۵۷ به‌طورجدی به روابط ترکیه و ایران آسیب نرسانده است.

بااین‌حال موضع‌گیری متقابل دو کشور در رابطه با بهار عربی و به‌ویژه سوریه باعث شد آن‌ها پرتنش‌ترین روابط دوجانبه را در دوران معاصر تجربه کنند. درحالی‌که آنکارا ایران را به حمایت از رژیم دیکتاتوری بعث و مشارکت در قتل‌عام مردم سوریه متهم کرده، تهران تهمت پشتیبانی از سازمان‌های تروریستی که در مراحل بعدی انقلاب سوریه به وجود آمدند، به ترکیه زده است. گرچه تنش میان دو کشور با مرور زمان به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافت، اما حتی در این دورۀ پرتنش نیز دیدارها و ملاقات‌ها بین مقامات دو کشور ادامه داشت.

وقتی‌که برای ترکیه روشن شد در مسئلۀ سوریه از طرف متحدان غربی خود تنها گذاشته‌شده و در این اثنا، مسیر حرکت مردمی از حمایت از جنبش دموکراسی خواهی به سمت‌وسوی ترور و وحشت مبدل شده است، سیاست‌های خود را نسبت به سوریه تغییر داد. موضع جدید ترکیه بدون تردید از اقدامات متحدان فرا منطقه‌ای خود مثل آمریکا و همچنین متحدان منطقه‌ای مانند عربستان سعودی همانند حمایت از کودتای مصر که موجب تضعیف سیاست‌های منطقه‌ای ترکیه شده، متأثر بوده است. ازاین‌رو آنکارا به‌منظور جلوگیری از طولانی‌تر شدن جنگ داخلی سوریه، در ژوئن سال ۲۰۱۶ همراه با روسیه و ایران در عملیات تخلیۀ حلب شرکت کرد؛ اما طولی نکشید که کودتای نافرجام ۱۵ ژوئیه رخ داد و باعث شد ترکیه روند سیاست جدید خود را نسبت به سوریه تسریع کند. در همین راستا روند مذاکرات آستانه در ژانویۀ ۲۰۱۷ رسماً آغاز شد.

 

مشکل ایالات‌متحده در خاورمیانه

مهم‌ترین عامل در توسعۀ روابط ترکیه با روسیه و ایران از ابتدای سال ۲۰۱۷، بدون تردید تیره شدن روابط آن کشور با ایالات‌متحده است. درنتیجۀ تضعیف روابط در دورۀ دوم اوباما، ترکیه مورد حملات شدید تروریستی و تبلیغاتی در داخل و خارج قرار گرفت. اقدامات ضد ترکیه که با تظاهرات پارک گزی شروع شد و با فعالیت‌های تبلیغاتی سیاه مانند کامیون میت (سازمان امنیت ملی ترکیه) ادامه یافت، بعد از مدتی به خشونت‌آمیزترین اقدامات تروریستی تبدیل شد که آنکارا در تاریخ خود تجربه کرد. سفیر آمریکا در آنکارا، یکی از بازیگران اصلی بحران روادید میان ایالات‌متحده و ترکیه که آخرین اقدام ضد ترکیه به شمار می‌رود، همچنین تأکید کرده بود که اقدامات خونین فقط در همکاری با دولت آمریکا قابل‌پیشگیری است. در ضمن قابل‌توجه است که بعد از پایان دوران ریاست جمهوری اوباما، اقدام تروریستی بزرگی در ترکیه صورت نگرفته است.

مسلماً اتفاقات تروریستی که در ترکیه رخ می‌داد، تنها عاملی نبود که واکنش آنکارا را در پی داشت و به تجدیدنظر در سیاست‌های منطقه‌ای آن منجر شد. گروه پ. ی. د. شاخۀ نظامی سازمان تروریستی پ. ک. ک. دامنۀ تسلط خود را بر مناطق نزدیک به مرزهای جنوبی ترکیه به‌ویژه بعد از سال ۲۰۱۳ گسترش داده است. ایالات‌متحده پ. ی. د. را با اسلحۀ پیشرفته‌ای مجهز کرده، اما از تحویل این نوع اسلحه به مخالفان رژیم اسد و حتی از فروش آن‌ها به متحدان خود مانند ترکیه خودداری ورزیده است. درنتیجه این گروه تروریستی تلاش کرد مرزهای جنوبی ترکیه را مسدود کند. گرچه ترکیه در اوت ۲۰۱۶ با عملیات سپر فرات کنترل شهر الباب را به دست گرفت، ولی موفق به جلوگیری از تسلط ی. پ. گ. گروه تروریستی تحت حمایت آمریکا بر شهرهای منبج و تل رفعت نشد. در این شرایط اخطارهای مکرر مقامات بلندپایۀ ترکیه مبنی بر انتخاب بین آنکارا یا پ. ی. د. بی‌پاسخ ماند.

 

طرح «ب» ترکیه

افزایش سطح اعتماد به ترکیه در بین کشورهای ضامن مذاکرات آستانه در یک سال اخیر که خود ترکیه هم در آن حضور فعال داشت، باعث شد تا آنکارا با تکیه‌بر این اعتماد بتواند سامانۀ استراتژیک پدافند هوایی را از روسیه خریداری کند، درحالی‌که روابط دو کشور پس از سرنگونی جت روسی توسط ترکیه تا آستانۀ برخورد نظامی نزدیک شده بود. به همین ترتیب، دیدارهایی نظامی در سطح فرماندهان نیروهای مسلح بین ایران و ترکیه صورت گرفت که در تاریخ روابط دو کشور بی‌سابقه بوده است. درنتیجه ترکیه توانست در منطقۀ بسیار بزرگ‌تر و استراتژیک در داخل خاک سوریه، عملیاتی با ریسک نسبتاً کم انجام دهد و در اواسط ماه اکتبر، سربازان ترکیه در نواحی مختلف ادلب مستقر شدند.

در شرایطی که درگیری‌ها در سوریه طبق برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده به پایان برسد، روند انتقال مسالمت‌آمیز قدرت در چهارچوب تضمین تمامیت ارضی سوریه و در راستای تأمین منافع مردم این کشور تحت نظارت سه کشور ضامن، ممکن خواهد شد. این شرایط آرامش پ. ی. د. را که در زمان مبارزۀ دولت سوریه با مخالفان و گروه‌های تروریستی مانند داعش مشغول تسلط سرزمین بوده، بر هم خواهد زد. مسئلۀ حائز اهمیت در اینجا این است که قبل از مرحلۀ گذار و به‌ویژه پیش از ورود قدرت‌های بزرگ برای حضور در صحنۀ پسامنازعه، جلوگیری از تبدیل‌شدن دستاوردهای پ. ی. د. به «امر واقع» است. نمونۀ شمال عراق نشان داد که با هماهنگی کشورهای منطقه، جریان‌های جدایی‌طلب چقدر سریع عقب‌نشینی می‌کنند. دولت بارزانی، باوجود تمام هشدارها و پیام‌های دوستانۀ ترکیه، همه‌پرسی استقلال از عراق را برگزار کرد و همان‌طور که رجب طیب اردوغان هم اظهار کرد، وی بدین طریق دستاوردهای خود را هم از دست داد. در این رفراندوم ثابت شد که اظهارات حماسی و شورانگیز سیاستمداران اقلیم شمال عراق در عمل تأثیری ندارد و پیام‌های متحدان غربی مانند خلیل زاد تا کوشنر در حمایت از همه‌پرسی فاقد اهمیت است. علاوه بر این با تحولات چند روز اخیر، وجود اختلاف‌نظرهای اساسی بین تشکل‌های کردی بر همه نمایان شد. پیشروی دولت مرکزی عراق به سمت مرزهای ترکیه و اعمال حاکمیت این دولت بر مناطق مورد مناقشه و تأکید بر مبارزۀ مشترک با پ. ک. ک. با استقبال ترکیه مواجه گردید. بعدازاین در شرایطی که حاکمیت اقلیم شمال عراق تحت رهبری بارزانی از مواضع اشتباه خود عقب‌نشینی نکند، تشدید عملیات نظامی ترکیه علیه پ. ک. ک. در داخل خاک عراق با تأیید حکومت مرکزی بغداد به منطقۀ وسیع‌تری بسیار محتمل به نظر می‌رسد. بدون تردید روابط توسعه‌یافتۀ اخیر ایران، عراق و ترکیه سهم ویژه‌ای در پیشرفت سریع و بدون خونریزی در روند حل‌وفصل مسئلۀ کرکوک داشته است.

 

آیا ایالات‌متحده به دنبال سنجش واکنش‌هاست؟

ترکیب و تعداد اعضای هیئت اعزامی ایالات‌متحده به آنکارا جهت حل مسئلۀ روادید، نشان می‌دهد که دیدارهای طرفین صرفاً مختص به مسائل فنی مرتبط با روادید نبوده است. پرواضح است که اگر ایالات‌متحده به دنبال سیاست‌های معمول چماق و هویج باشد، به‌ویژه اگر از مسئلۀ بازداشت بازرگانان، کارمندان و پرسنل امنیتی ترکیه در آمریکا به‌عنوان شانتاژ علیه آنکارا استفاده کند، ترکیه را برای همیشه از دست خواهد داد. گرچه چنین نتیجه‌ای برای هر دو طرف ناخوشایند است، ولی تأثیرات آن برای ترکیه کمتر خواهد بود، چراکه این کشور با کودتای ۱۵ ژوئیه بدترین حالت ممکن را تجربه کرده است، اما ایالات‌متحده یک شریک منطقه‌ای بسیار مهم خود در منطقه‌ای وسیع از بالکان تا سومالی و از آنجا تا افغانستان را از دست خواهد داد.

احتمالاً هیئت آمریکایی قصد تبادل‌نظر دربارۀ اظهارات پرزیدنت ترامپ در ۱۳ اکتبر مبنی بر رایزنی با متحدان این کشور راجع به استراتژی‌های جدید به‌منظور جلوگیری از نفوذ منطقه‌ای ایران داشته باشد. در چنین شرایطی، ترکیه از واشنگتن درخواست خواهد کرد تا با سازمان‌های تروریستی فتح‌الله گولن و پ. ی. د. که در دوران اوباما از آن‌ها حمایت می‌شد، به‌صورت جدی برخورد کند. با توجه به سخنان پرزیدنت ترامپ مبنی بر اینکه «داعش را اوباما تأسیس کرد»، برای رئیس‌جمهور جدید آمریکا دلیلی برای پیگیری روابط ایالات‌متحده با سایر سازمان‌های تروریستی وجود ندارد. ولی ترکیه دیگر این بهانه را که «ترامپ از جزئیات پرونده‌ها کاملاً آگاه نیست» قبول نخواهد کرد و بنا به گفتۀ یکی از مقامات ترکیه، از این به بعد خود این کشور «آستین بالا می‌زند»، چنانکه نمونه‌هایش هم علناً دیده می‌شود. پس از حملۀ «نیروی چکش»، بیش از ۲۵ سال است که ترکیه در اقلیم شمال عراق سرمایه‌گذاری کرده و اکنون به‌روشنی مشخص‌شده است که همین‌که ترکیه حمایت‌های خود را از این اقلیم قطع کند، اقلیم با چه سرنوشتی روبرو می‌شود.

 

اولویت‌های ترکیه

همان‌طور که تحولات پنج سال اخیر منطقه نشان داد که ترکیه تنها قدرت تعیین‌کننده در خاورمیانه نیست، مسائلی مانند بحران قطر، فرایند مذاکرات آستانه و رفراندوم اقلیم شمال عراق به همان اندازه ثابت کرد که وقتی ترکیه دست به انتخاب منطقی بزند، وزن منطقه‌ای آن سنگین‌تر خواهد شد. به‌خصوص در ۵-۶ سال گذشته، ایالات‌متحده در برابر ترکیه و ایران سیاست «مهار دوگانۀ» اعلام‌نشده را دنبال کرده است. اگرچه این سیاست گاهی نسبت به تهران و زمانی در برابر آنکارا نمایان‌تر می‌شود، ولی روند کلی خیلی واضح است. ترکیه از عملیاتی که آن را هدف قرار داده، آگاه است. تا زمانی که ایالات‌متحده، اقدامات خود را در قبال ترکیه تغییر ندهد، ترکیه نیز در سیاست‌های خود تغییری ایجاد نخواهد کرد. در شرایطی که تنش بین اسرائیل و سوریه و متحدانش در بلندی‌های جولان شدت بگیرد، تماس‌ها و دیدارهای اسرائیل و روسیه باهدف به تأخیر انداختن جنگ احتمالی یا حداقل جلوگیری از رویارویی مستقیم ادامه خواهد داشت. از سوی دیگر در معرض هدف قرار گرفتن پدافند هوایی سوریه توسط جنگندۀ اف ۳۵ اسرائیل که به‌عنوان پیشرفته‌ترین جنگندۀ جهان شناخته می‌شود و اعلام آسیب این جنگنده بر اثر «برخورد با پرنده» و همچنین در شرایطی که هرلحظه احتمال درگیری بین نیروهای رژیم اسد و گروه ی. پ. گ. در شهرهای دیر الزور، حسکه و قامشلی وجود دارد، موضع ترکیه برای منطقه اهمیتی حیاتی خواهد داشت. ترکیه برای حفظ بقا و منافع متحدان خود تصمیمات لازم را اتخاذ خواهد کرد.

اشتراک گذاری

آمریکا خواهان اقدام جهانی علیه ایران شد

ساخت پهباد خورشیدی در دانشگاه تبریز

مطالب مرتبط

دیدگاه خود را ثبت کنید.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.