اؤیرنجی سسی:زلیخا معلمه ایدی. سیمفئروپولدا پئداقوژی مکتبی بیتیرمیش، سونرا دا کیریمدا عالی تحصیل آلمیشدی. ۱۹۳۳-جو ایلده اونو حتی قاراسوبازاردا درس دئدیگی مکتبدن قووورلار. چوخ چتینلیکله بیر کندده اؤزونه ایش تاپیر و همیشه‌لیک اورادا قالیب معلملیک ائدیر. قارداشی کیمی بو خانیمین دا طالعی آجیناجاقلی و فاجعه‌لی اولموشدو. ۱۹۴۰-جی ایلده حیات یولداشی دونیاسینی دییشمیشدی. محاربه ایللرینده ایسه اوچ اؤولادینی – ایکی اوغلونو و بیر قیزینی ایتیرمیشدی.

بکیر چوبانزاده نین تعقیبی اوزون چکیر. نه آز-نه چوخ – ۷ ایل اونو ایزله ییر، شرله‌مه‌یه جان آتیرلار. نهایت، ۱۹۳۵-جی ایلین سونلاریندا آزربایجان س.س.ر-ین داخیلی ایشلر اوزره خالقx_f058612a کومیساری اولان سومباتوو-توپوریدزه موسکوایا حئسابات وئریر و چوبانزاده نی حبس ائتمک اوچون هئچ بیر ثبوتون اولمادیغینی بیلدیریر.

بدخواهلارینین اللری هر یئردن اوزولدوکدن سونرا ۱۹۳۷-جی ایلده بکیر چوبانزاده نین روح الله آخوندوفلا “دوست”لوغونو بهانه گتیریرلر. تدقیقاتچیلارین یازدیقلارینا گؤره چوبانزاده نین احتیمال اولونان همین دوستونو میرجعفر باغیروف اؤز تاخت-تاجینا قیسقانیر، اونو رقیبی سانیر و اطرافی ایله بیرلیکده آرادان گؤتورمه‌یه جان آتیر. آخوندوفون یاخینلاری سیاهی‌سیندا چوبان‌زاده‌دن باشقا، عزیز قوبایدوللین، ولی خولوفلو، حنفی زئیناللی، علی کریموف، آغاکریم داداشوف، قولام باغیروف، خالید سید قوجایئف، A.Mahmudzadه، یعقوب زکی و باشقالاری دا واردیر. همین آداملارین هامیسی او دؤورده یا توتولموش، یا دا ایزلنیلیردی.

عالیمین بیوقرافییاسینی آراش‌دیرانلارین بیر چوخونون مولاحیظه‌لرینه گؤره، ب.چوبان‌زاده‌یه قارشی آردیجیل هوجوملارین باشلانماسی، اونون علمی موقعینه تنقیدلرین آرتماسی، باخیشلارینی کؤکوندن اینکار ائد‌نلرین سایینین چوخالماسی معین معنادا آزربایجان‌دا روح الله آخوندوفون وضعیتینین پیسلشمه‌سی ایله علاقه دار اولموشدو. بیر فاکتی دا قئید ائدک کی، روح الله آخوندوف رئسپوبلیکا رهبرلییندن کنارلاشدیریلیب س.س.ر-ی آکادئمییاسینین آزربایجان فیلیالینین مودیری مئشانینوفون معاوینی ایشه لدیگی دؤورلرده بئله پروفئسور چوبان‌زاده ایله دوستلوق و امکداشلیق موناسیبتلرینی قورویوب ساخلاماقدا، اونا هر جور یاردیم گؤسترمکده داوام ائدیردی. اصلینده، ایستینتاق ماتئریاللاریندا (ضیا بونیادوف، “قیرمیزی تئرور”) ب.چوبان‌زاده روح الله آخوندوفون یاخینی کیمی ده دیندیریلمیش و بو، اساس اتهاملاردان بیری اولموش‌دور.

۱۹۳۵جی ایلد‌ن سونرا چوبان‌زاده باشی اوزرین‌ده‌کی تهلوکه‌نین سوووشدوغونو گومان ائد‌رک بیر قدر راحاتلاشمیشدی. لاکین ۱۹۳۷-جی ایل یانوار آیینین سونوندا اونو کیسلوفودسکدا، دینجلدیگی “قورنیاک” (“معد‌ن فهله‌سی”) ساناتورییاسیندا حبس ائدیرلر. اولجه پیاتیقورسک حبسخاناسیندا ساخلانیلیر، سونرا باکییا گتیریلیر.

چوبانزاده نی نده اتهام ائدیردیلر؟ گویا او، ۱۹۲۴-جو ایلد‌ن سونرا، یعنی، باکیدا یاشادیغی دؤورده عکس-اینقیلابی میللتچی فعالیتده اولوب. اولا، ۱۹۲۶-جی ایلده کیریم “میللی فیرقه‌سی” مرکزی کومیته‌سی آدیندان موساوات پارتییاسی مرکزی کومیته‌سی ایله بیرگه ایش باره‌ده دانیشیقلار آپاریب. ایکینجی‌سی، روح الله آخوندوف گویا چوبان‌زاده ایله سووئت حکومتینه قارشی بلوکدا عکس-اینقیلابی تروتسکیچی تشکیلاتلا بیرگه ایشین پلانلاری باره‌ده سؤودلشیبلر. اوچونجوسو ایسه، دئمه، چوبان‌زاده اؤزونون ادبی اثرلرینده و مولاحیظه‌لرینده عکس-اینقیلابچی میللت‌چی ایدئولوگییانی گئنیش یاییب.

قیساسی، بوتون بونلاردان چوخ-چوخ اوزاق اولان عالیم جینایت مجلله‌سینین ۷۲-۷۳-جو ماده‌لرین‌ده نظرده توتولان جینایتلرده تقسیرلندیریلمیشدی. حبسه قرار یانوارین ۲۶-دا وئریلمیش، ایکی گون سونرا، یعنی، آیین ۲۸-ده اونو توتموشدولار.

چوبانزاده نین ایلک ایستینتاقی همین ایل فئورالین ۷-۹-دا کئچیریلیر. بورادا عالیمین هله ۱۹۱۹-جو ایلده ماجاریستانین “قیزیل اوردو”سوندا خیدمت ائتدیگی، ۱۹۲۰-جی ایلد‌ن ۱۹۲۴-جو ایله دک کیریم “میللی فیرقه”سینین عضوو و کاتیبی اولدوغو اساس گتیریلیر. حالبوکی سون دؤورون تدقیقاتچیلاری، خصوصیله، کیریم-تاتار عالیملرینین یازدیقلارینا گؤره، چوبان‌زاده آرتیق ۲۰-جی ایللرین اوللرینده کیریمدا سووئت حکومتی برقرار اولان کیمی سیاستدن اوزاقلاشیر، بونا گؤره ده نه واخت‌سا ایمپئریالیزمه قارشی بیرگه موباریزه آپاردیغی یولداشلارین‌دان آیریلیر. لاکین بوراداجا چوبان‌زاده آغیر تضییق و ایشگنجه‌لر آلتیندا عکس-اینقیلابی میللت‌چی فعالیت آپاردیغینی بوینونا آلیر. “عکس-اینقیلابی مؤقعده دوران، عکس-اینقیلابی علاقه‌ده اولدوغونوز شخصلرین فامیلییالارینی دئیین” سؤیله‌نیله‌نده عالیم یاخین‌دان تانیدیغی، سووئت قورولوشونا، ادبیاتینا، اینجه صنعتینه، علمینه صداقتله خیدمت ائد‌ن، سونرادان ایسه کیملرینسه خوشونا گلمه دیگی اوچون همین قورولوشون “دوشم‌ن”لرینه چئوریل‌ن گؤرک‌ملی شخصیتلردن حسن ایمانوفون، ولی خولوفلونون، یوسیف علی یئوین، علی ناظیمین و باشقالارینین آدلارینی چکیر.

فئورالین ۱۴-ده چوبانزاده نین وئردیگی بو عکس-اینقیلاب‌چیلارین و پانتورکیستلرین سیاهی‌سی بیر آز دا “زنگینلشیر“.

فئورالین ۱۶-داکی ایستینتاق مدنیت جبهه‌سی ایشچیلری آراسیندا آپاریلان عکس-اینقیلابی میللت‌چی فعالیتین آچیقلانماسینا حصر اولونور. چوبان‌زاده‌یه بو مقصدله “سیزین عکس-اینقیلابی میللت‌چی فعالیتینیز ندن عبارت ایدی؟” سوالینی وئریرلر. او دا بو فعالیتین عکس-اینقیلابی میللی تبلیغات آپارماق، پانتورکیزمی گئنیش یایماقدان عبارت اولدوغونو سؤیله ییر. همچینین بیلدیریر کی، مقصدی عکس-اینقیلابی میللتچی آزربایجانلی ضیالیلارین سووئتلره قارشی مؤقعلرینی مؤحکملندیرمک و اؤز علمی اثرینده عکس-اینقیلابی میللی ایدئیالاری ایره ‌لی سورمک اولوب. رئپرئسسییا ماشینینا داها چوخ ضیالینی، خالق اوچون، گله‌جک اوچون لازیملی اینسانی جلب ائتمک و طبیعی کی، ایستینتاق اولونانین جزاسینی آرتیرماق مقصدیله اوندان یئنه ده سوروشورلار: “سیز داها کیملرله علاقه‌ده ایدینیز؟”. چوبان‌زاده بو دفعه عالیملردن سالمان مومتازین، یعقوب زکینین، حکیم الکبر آدی گؤزلوفون، خالق کومیسارلیغینین ایشچیسی رئوئد شیرینسکینین و نئچه-نئچه باشقالارینین آدلارینی چکیر. سونرا شیمالی قافقازدا، س.س.ر.ی-نین دیگر یئرلرینده یاشایان اینسانلاردان تانیدیقلارینین آدلارینی وئریر. هانسی شرطلر آلتیندا، او دا معلوم‌دور؟! آکادئمیک ضیا بونیادوف “قیرمیزی تئررور” کیتابیندا یازیردی کی، حبس اولونانلارا موختلیف مئتودلارلا ایشگنجه‌لر ائدیلیر و اونلار عقلرینی ایتیرمک درجه‌سینه گلیردیلر. موستنتیقلر هانسی سیاهینی، هانسی آراییشی قارشیلارینا قویوردولارسا، اورایا دا ایمضا آتیردیلار.

اونا گؤره ده بکیر چوبان‌زاده تورکلرله علاقه ساخلادیغینی، اونلارین معلوماتچیسی و باکی‌دا تورکییه کونسولو ایله تئز-تئز گؤروشدویونو ده “اعتراف ائدیر”. بو، فئورالین ۱۷-۱۹-دا باش وئریر. مارتین ۳-۵-ده ایسه عالیم آچیقجا دئییر: “حبس اولونان گوندک من عکس-اینقیلابی میللت‌چی مؤوقئیینده دورموشام و س.س.ر.ی-دن آیریلماق شرطی ایله تورک-تاتار خالقلارینین واحید موستقیل دؤولت حالیندا بیرلشمه‌سی (واحید توران دؤولتی) مقصدینی قارشییا قویموشام”. چوبان‌زاده ۱۹۳۰-جو ایلده عکس-اینقیلابی قروپ یاراتدیقلارینی و اونون ایکی حیسه‌دن – آزربایجان‌لی ضیالیلاردان و کیریم تاتار طلبه‌لرین‌دن عبارت اولدوغونو دا سؤیله ییر.

مارت آیین‌دا بیر-بیرینین آردینجا آلتی ایستینتاق چوبانزاده نین کیریمداکی فعالیتینه حصر اولونور. نهایت، آپرئلین ۱۷-۲۰-ده او، “تام بوینونا آلیر” کی، آزربایجاندا عکس-اینقیلابی ایشلرله مشغول اولوب و بورادا روح الله آخوندوفون رهبرلیگی ایله میللت‌چی تشکیلاتین مؤوجودلوغونو “تصدیقله ییر“.

آپرئلین سونراکی گونلرینده رئسپوبلیکانین رایونلاریندا، او جمله‌دن قازاخ-گنجه بؤلگه‌لرینده تشکیلاتا جلب اولونموش اینسانلارین آدلاری آراشدیریلیر. بئله کی آپرئلین ۲۳-۲۵-ده ایستینتاق زامانی چوبان‌زاده‌دن “آزربایجانین رایونلارین‌دا سلاح‌لی عصیانا حاضرلیقلا باغلی تشکیلات طرفیندن پراکتیکی اولاراق نه کیمی ایشلر گؤرولموشدور؟” – دئیه سوروشورلار.

ایونون ۱۳-ده موستنتیق رئسپوبلیکادا باش وئره‌جک دؤولت چئوریلیشینین تفصیلاتینی “اؤیره نیر”. چوبان‌زاده، بو حادثه حقیقته چئوریلدیی حال‌دا، باغیروفون آرادان گؤتوروله جه یینی و اونون یئرینه حسین رحمانوفون صاحب اولاجاغینی “آچیقلاییر“.

 

دوشونمک اولاردی کی، آرتیق ان بؤیوک سیر “آچیلیب” و داها چوبانزاده نین سورغو-سوالا توتولماسی بیته‌جک. لاکین ایستینتاق بیتیب-توکنمک بیلمیردی. اون ایکی گون سونرا چوبان‌زاده سووئت اتفاقیندا گیزلی شکیلده فعالیت گؤستر‌ن عکس-اینقیلابی میللتچی پانتورکیست تشکیلات حاقیندا داها اطرافلی دانیشماغا مجبور ائدیلیر. سواللارا جاواب وئررک‌ن متهم تشکیلاتین ۱۰ نفر عضوونون آدینی چکیر. بورادا روسییانین، اؤزبکیستانین، داغیستانین بیر سیرا ضیالی و یوکسک وظیفه توتان وطنداشلاری ایله یاناشی، آزربایجان س.س.ر .مرکزی کمیته صدری س.افندیئفین، خالق معاریف کومیساری مصطفی قولیئفین، ز.س.ف.س.ر خالق تورپاق کومیساری داداش بونیادزاده نین ده آدلاری حاللانیر. وورغولانیر کی، موسکوادا، لئنینقراددا (سانکت-پئتئربورق)، سامارادا، هشترخان‌دا، دونباس‌دا و حتی سیبیرده پانتورکیست تشکیلاتلاری وار. بو قدر آدلارین، بو قدر معلوماتین بیر آدام طرفیندن، اؤزو ده مفصل شکی‌ده وئریلدیگی طبیعی کی، هر کس‌ده تعجب دوغوروردو. همیشه یوکسک وظیفه‌لرده اولموش، موختلیف ساحه‌لره رهبرلیک ائتمیش بو اینسانلار نه اوچون اؤز فراوان یاشاییشلارینا باعث اولمالی، کیملریسه اتهام ائتمه‌لی ایدیلر؟!

نؤوبتی ایستینتا‌دا ایسه متهم سووئت حکومتینه قارشی موباریزه آپاران همین پانتورکیست تشکیلاتلار آراسینداکی علاقه‌لر حاقیندا سواللارا “جاواب وئرمه‌لی اولور”. “عکس-اینقیلاب‌چی ایتتیحادچی تشکیلات”ین آدی چکیلیر و اونون ترکیبینه داخیل اولان شخصلر سادالانیر. ایولون ۵-۹-دا کئچیریل‌ن بو ایستینتاق‌دان سونرا موستنتیق چوبانزادنی نؤوبتی دفعه همین آیین ۱۳-۱۴-ده سورغو-سوالا توتور. موتتهیم لئنینقرادلی عالیملرین فعالیتی باره‌ده دانیشمالی اولور.

ایول آیین‌دا داها دؤرد دفعه (۱۶-۱۷-ده، ۲۰-۲۱-ده، ۲۷-ده، ۲۸-۲۹-دا) ایستینتاق آپاریلیر. متهیم‌دن داغیستان‌داکی تشکیلات، آزربایجان‌داکی موساوات‌چیلار، ایتتیحادچیلار و میللی تمایولچولر بلوکو حاقیندا “ایفاده‌لر آلیرلار”. آغلا گلمز ایشگنجه‌لر آلتین‌دا چوبان‌زاده علم ساحه‌سین‌ده آپاریلان عکس-اینقیلابی ایش باره‌ده ده “معلومات وئریر“.

آوقوست آیینین ۲-ده و ۲۵-ده آپاریلان ایستینتاقلاردا “س.س.ر.ی علیهینه گئدن” داها نئچه-نئچه گوناه‌سیز اینسانین آدی آشکارلانیر.

۱۹۳۷جی ایل سئنتیابرین ۱-ده بکیر چوبان‌زاده سونونجو دفعه (او، بو مدت‌ده ۳۲ دفعه ده یندیریلمیشدی) ایستینتاق ائدیلیر. بورادا او اعتراف ائدیر کی، وئریلن اتهاملارلا باغلی گوناهکاردیر. نؤوبتی گون ایسه چوبان‌زاده‌یه وئریلن علاوه اتهاملار اوزره قرار چیخاریلیر. بئله‌لیکله، گویا چوبانزاده نین پراکتیک اولاراق اؤزونون عکس-اینقیلابی فعالیتین‌ده س.س.ر.ی-یه قارشی سلاح‌لی عصیانا حاضرلیقلا باغلی فعال ایش آپاردیغی، خاریجی دؤولتلرین کشفیات اورقانلاری ایله علاقه‌ده اولدوغو و اونلارا اؤز اؤلکه‌سی باره‌ده واختاشیری معلوماتلار وئردیگی، سووئتلر اتفاقینا قارشی عصیان قالدیریلاجاغی حالدا تئرور مؤوقئعین‌ده دایاناجاغی یقین ائدیلمیشدی. او، آزربایجان س.س.ر جینایت مجلله‌سینین ۲۱-۶۴، ۶۸، ۷۰-جی مادده‌لرین‌ده نظرده توتولموش جینایتلرده تقسیرلندیریلمیش‌دی. ائله سئنتیابرین ۲-ده ده جینایت مجلله‌سینین ۶۴، ۶۹-۱، ۷۰ و ۷۳-جو ماده‌لرینده نظرده توتولان جینایتلرده چوبانزاده نین تقسیرلندیریلمه‌سی ایله باغلی سونونجو اتهامنامه ترتیب اولونموشدو.

سئنتیابرین ۲۱-ده چوبان‌زاده رئسپوبلیکانین خالق داخیلی ایشلر کومیساری سومباتوف-توپوریدزئنین آدینا عریضه یازیر. بو عریضه‌ده اؤزونون عکس-اینقیلابی میللت‌چی فعالیتینی وورغولاییر و خواهیش ائدیر کی، علمده قازاندیغی نایلیتلری نظره آلاراق اونو باغیشلاسینلار. تاریخین اؤز صحیفه‌لرین‌ده قورویوب ساخلادیغی بو مکتوبون چوخ ماراقلی مضمونو وار. بئله کی چوبان‌زاده یازیب: “من اؤز ایختیصاصیم اوزره سووئت شرقینین ایلک پروفئسورویام، بو آدا سووئت حکومتی طرفیندن لاییق گؤرولموشم و بو اؤلکه‌ده ایلک دفعه آنا دیلین‌ده موهازیره اوخوموشام.

بوتون علمی فعالیتیم دؤورونده تخمیناً ۱۵۰ علمی اثر یازمیشام. اونلارین ۱۰۰-و آزربایجان دیلی و ادبیاتی پروبلئملرینین علمی اساسلارینا حصر ائدیلمیشدیر. (مقاله‌لر آزربایجان دیلینده یازیلمیشدی).

یوزلرله دیلچی و ادبیاتشوناس، متخصص حاضیرلامیشام. شانلی کمونیست پارتییاسی و سووئت حکومتیندن خواهیش ائدیرم کی، منه اؤز ایختیصاصیم اوزره ایشلمه ییم و سووئت اتفاقینین قودرتینین داها دا آرتیریلماسیندا، هابئله هر جور عکس-اینقیلابی میللت‌چیلرین ایفشا اولونماسیندا ایشتیراک ائتمک اوچون ایمکان یاراداسینیز”. چوخ گومان کی، بو متن ده موستنتیق طرفیندن دیکته ائدیلمیشدیر. چونکی پروفسور اونون عفو اولونمایاجاغینی چوخ گؤزل بیلیردی.

۱۹۳۷جی ایل اوکتیابرین ۱۲-ده س.س.ر.ی عالی محکمه‌سی حربی کوللئگییاسی باغلی محکمه ایجلاسی اولدو. ایجلاس ساعت ۱۱.۲۰ دقیقه‌ده باشلاندی، ساعت ۱۱.۴۰-دا سونا چاتدی. متهم سون سؤزونده یئنه ده گذشت ایسته‌دی. لاکین بوتون بونلارا محل قویولمادان اوکتیابرین ۱۲-ده چوبان‌زاده گولله‌له‌نمه‌یه محکوم ائدیلدی. بو ان آغیر جزانین نؤوبتی گون ایجرا اولوندوغو باره‌ده محکومون ایشینه آراییش دا تیکیلیب.

۱۹۵۴جو ایلین فئورال آیین‌دا و تکرارا بیر ایل بوندان سونرا چوبانزاده نین حیات یولداشی رقیه خانیم اونون ایشینه یئنی‌دن باخیلماسینی خواهیش ائدیر. لاکین چوبانزاده نین وطن خائینی اولمادیغی باره‌ده ایشین ختم ائدیلمه‌سی ایله باغلی س.س.ر.ی عالی محکمه‌سینین حربی کوللئگییاسی گئج قرار چیخاریر – ۱۹۵۷-جی ایل ایونون ۶-دا

بونونلا دا، غئیری-عادی ایستعداد صاحبی اولان ب.چوبانزاده نین حکایه سی بئله‌جه بیتیر. آزربایجان خالقی و بوتون تورک خالقلاری گؤرکملی عالیم، گوناه‌سیز ایک‌ن جینایتکار ساییلمیش اینسان حاقیندا بو حکایه یی اونوتمور و اونوتمامالی‌دیر.

 

کؤچورن: اؤیرنجی سسی کؤچورمه قولو

Social Share Toolbar
پست الکترونیکی ما

info@oyrenci-sesi.info