اؤیرنجی سسی:۱۹۰۸-۱۹۱۸-جی ایللرده او، بورادا اوخویور. طلبه‌لیک ایللرین‌ده ایلک شعرلرینی، “آنان هاردا؟” پوئماسینی یازیر. ایستانبول اونیوئرسیتئتی نزدینده اولان اوچیل‌یک عالی کورسدا عرب و فارس دیللرینی اؤیره نیر. تورکییه‌ده “موستقیل تاتار کیریمی” ایدئیالاری ایله یاشایان طلبه جمعیتینین یارادیجیلاریندان و رهبرلرین‌دن اولور.

همین دؤورده گنج تورکلر حرکاتینین تأثیری و “ایتتیحاد و ترقی” پارتییاسینین ایدئولوقلارینین – ض.گؤی آلپ، ع.حسین‌زاده، ا.قاسپیرالی، ف.کؤپرول‌زاده و باشقا ضیالیلارین تورکلری سیاسی62569035_640 موباریزه‌یه قاتیلماقدان داها چوخ معاریفلنمه‌ده فعال اولماغا سسله‌ی‌ن چاغیریشلاری او زامان ایستانبو‌دا کیریم گنجلرینین ییغینجاقلارین‌دا دا گئنیش موذاکیره اولونوردو. معاریفلنمه ایسه بیر نوع توران‌چیلیق ایدئیاسی دئمک ایدی.

بورادا تحصیلینی باشا ووردوقدان سونرا چوبانزاده نی حیات یوللاری بوداپئشته آپاریر. بوداپئشت اونیوئرسیتئتینین تاریخ-فیلولوگییا فاکولته‌سین‌ده تورک، عرب و ماجار فیلولوگییاسی ایله یاخین‌دان تانیش اولور، “کومانیکوس مجلله‌سین‌ده ظاهری سینهارمونیک اویغونسوزلوق و تورک دیللرینده تلفوظ قایدالاری پروبلئمی” مؤوضوعسون‌دا دوکتورلوق دیسسئرتاسییاسی مدافعه ائدیر. بو ایللرده تورکییه، کیریم، اورتا آسییا و روسییانین دؤوری مطبوعاتلاریندا موختلیف ایمضالارلا اجتماعی-سیاسی، علمی مقاله‌لرینی درج ائتدیریر. سونرالار “تورک ائنسیکلوپئدییاسی”ندا چوبان اوغلو، بکیر بای بک، بکیر جاوبک، بکیر یای بک، چوبان اوغلو بکیر صیدقی ایمضالاری ایله مقاله‌لری چاپ اولونور. ماجاریستاندا تحصیل آلدیغی ایللرده چوبان‌زاده سونرالار اؤزونون ده اعتراف ائتدیگی کیمی، همین دؤورده کوممونیستلرین طرفین‌ده اولور. ۱۹۱۹-۱۹۲۰-جی ایللرده او، مادی دورومونو دوزلتمک مقصدیله بوداپئشت‌ده‌کی شرق آکادئمییاسین‌دا تورک دیلی معلمی ایشله ییر. فیلولوگییا دوکتورو آدینی آلاندان سونرا دوستو جعفر سیدامتین (ایستانبول‌دا کیریم طلبه جمعیتینین صدری) دعوتی ایله ایسوئچره‌یه گئدیر. بو سفر بکیرین طالعین‌ده موهوم رول اویناییر. بیر مدت اورادا قالیر و ایتالییایا گئدیر. اورادان ایسه یئنه ده ایستانبولا قاییدیر.

چوبان‌زاده وطنینه، یعنی کیریما دؤندوکدن سونرا سیاسی فعالیتله مشغول اولماغا باشلاییر. تدقیقات‌چیلارین یازدیقلارینا گؤره، ۱۹۱۷-جی ایلده یارادیلان و قارشیسینا کیریم-تاتار میللی دئموکراتیک رئسپوبلیکاسی یاراتماق ایدئیاسینی قویان میللی فیرقه‌نین (خالق پارتییاسی) ایدئولوقو کیمی چیخیش ائدیر (بعضی یازیلاردا همین پارتییانین صدری اولدوغو گؤستریلیر). عمومیتله، کیریم‌دا یاشادیغی مدتده ب.چوبان‌زاده وار گوجو ایله خالقینین موستقیللیگی، گنجلرین ساوادلی گله جه یی اوغروندا چالیشیر. لاکین بیر مدتدن سونرا اونون فیرقه‌چیلرله فیکیر آیریلیغی میدانا چیخیر و پارتییا همکارلارین‌دان آیریلمالی اولور. آرتیق بو دؤورده بیر نئچه مسئول اجتماعی وظیفه‌لرده چالیشیر. کریم اینقیلابی کومیته‌سینین رئیسی، کیریم معاریف کومیسسارلیغیندا تاتار لیسانیاتی و ادبیاتی شعبه‌سینین مودیری (۱۹۲۰-۱۹۲۲) وظیفه‌لرینده ایشله ییر. عینی زامان‌دا، عالی مکتبلرده، علمی-تدقیقات اینستیتوتلاریندا چالیشیر. کیریم اونیوئرسیتئتینین یارادیلماسین‌دا بؤیوک رول اویناییر. همین آلی مکتبین شرق فاکولته‌سینین پروفئسسورو کیمی کریم-تاتار دیلی و ادبیاتیندان موهازیره‌لر اوخویور. کریم اونیوئرسیتئتینین رئکتورو اولور. بو دؤورده کیریم مرکزی ایجراییه کومیته‌سینین عضوو کیمی اجتماعی فعالیت ده گؤستریر. وارلی عائله‌دن اولان دیلاره آدلی قیزلا ائوله نیر. لاکین بو ایزدیواج اوزون سورمور.

چوبانزادنین سونراکی طالعی بیلاواسیطه آذربایجانلا باغلی اولور. بس اونون بورایا گلمه‌سی نئجه باش وئریر؟

۱۹۲۲-جی ایل آوقوستون ۱۱-ده لئنین آذربایجان م.ی.ک-ین صدری س.آغام علی اوغلونو و اونو موشاییعت ائد‌ن A.S.Enukidzeni قبول ائدیر. گؤروشون سببی آذربایجاندا یئنی الیفبایا کئچمکله باغلی ایدی. نریمان نریمانوف او زامان عرب الیفباسیندان لاتین قرافیکاسینا کئچیلمه‌سینین طرفداری ایدی. بئله‌لیکله، ۱۹۲۳-جو ایل اوکتیابرین ۲۰-ده لاتین قرافیکاسینا کئچمک باره‌ده دئکرئت ایمضالانیر. آذربایجاندا الیفبا اصلاحاتینی حیاتا کئچیرمک اوچون میللی روحلو گوجلو بیر متخصص و تشکیلاتچی گرک ایدی. ائله بو زامان س.آغام علی اوغلو خاریجی سفرلریندن بیرینده گؤردویو ب.چوبانزاده نی خاطیرلاییر. چونکی او، آلمان، تورک، ماجار، فرانسیز، عرب، فارس، روس، آذربایجان، اؤزبک، قازاخ، تورکمن دیللرینی موکمل بیلیردی، سربست یازیر و دانیشیردی.

آغام علی اوغلو جاوان، لاکین آرتیق اؤزونو تصدیق ائتمیش ایستعدادلی عالیمی باکییا دعوت ائدیر. چوبانزاده تکلیفی قبول ائدیر، چونکی او بو زامان وطنینده معروض قالدیغی تضییقلردن بئزیبمیش. لاکین آغلینا بئله گتیرمیردی کی، بو طالع اونو ایزله ییر. ایللر کئچه‌جک و او، یئنی‌دن تعقیب و تضییقلره معروض قالاجاق، شره-بؤهتانا دوشوب ایستالینین رئپرئسسییا ماشینیندا محو ائدیله‌جک.

بونونلا بئله، باکیدا یاشادیغی ایللر بکیر چوبانزاده نین فعالیتینین ان قیزغین و محصولدار دؤورو اولور. ۱۹۲۵-۱۹۳۷-جی ایللرده او، بورادا یاشایارکن اؤزونون قئیری-عادی ایستعدادینی تام گؤستریب، توکنمز پوتئنسیالیندان لازیمینجا ایستیفاده ائده بیلیر. بونون اوچون حدیندن آرتیق گئنیش ساحه‌لی و سون درجه زحمتکئش اولان بو یارادیجی اینسانین همین ۱۲ ایل عرضینده توتدوغو وظیفه‌لری گؤسترمک کیفایت‌دیر. او، ۱۹۲۴-۱۹۲۹-جو ایللرده آذربایجان باش علم ایداره‌سین‌ده تئرمینولوگییا کومیته‌سینه رهبرلیک ائدیر. پارالئل شکیلده آدو-نون شرقشوناسلیق فاکولته‌سین‌ده کافئدرا مودیری و سونرا دئکان اولور. عمومیتله، ۱۹۲۰-۱۹۲۶-جی ایللرده اونون گؤردویو گئنیش میقیاس‌لی، چوخ ساحه‌لی ایشلری نظردن کئچیرن‌ده بیر نفرین بو قدر “یوک”او نئجه چکدیگینه تعجب ائتمه‌مک اولمور. باکی‌دا اونو رئسپوبلیکا رهبرلیگی، شخصاً روحوللا آخوندووون اؤزو حمایه ائدیردی.

بئله کی، بو دؤورده گؤرکملی عالیم ب.چوبان‌زاده آذربایجان‌دا یئنی الیفبا کومیته‌سینین صدری، یئنی تورک الیفباسی عوموم ایتتیفاق مرکزی کومیته‌سینین رهبری تعیین ائدیلمیشدی. اورتا آسییادا، تاتاریستان‌دا، بولقاریستان و کیریم‌دا لاتین الیفباسینا کئچیدله علاقه دار جدی ایش آپارمیشدی. عینی زامان‌دا، تاوری‌دا، باکی، داشکند و بوخارا عالی مکتبلرینده تورکولوگییایا عایید موهازیره‌لر اوخوموشدو. بیر فاکتی دا قئید ائدک کی، بکیر چوبان‌زاده آذربایجان دیلچیلیگینین اساسینی قویان عالیملردن بیری اولموشدو.

بؤیوک بریتانییا و اردبیل نوسخه‌لری اساسیندا ختای دیوانینین موقاییسه ‌لی متنینی ده عالیم بو ایللرده حاضیرلامیشدی. ۱۹۲۶-جی ایلده بیرینجی عوموم ایتتیفاق تورکولوگییا قورولتایینین تشکیلینده فعال ایشتیراک ائتمیشدی. قئید ائدک کی، بو قورولتای آذربایجاندا کئچیریلمیش و اورادا دونیانین ان مشهور ۲۴ تورکولوق عالیمینین معروضه‌سی دینلنیلمیش‌دی. قورولتای تورک دونیاسینین حیاتین‌دا ان اهمیت‌لی بیر آددیم کیمی سجیلندیریلمیش‌دیر.

تورک خالقلارینین یئنی الیفبایا کئچمه‌سی اوغروندا فعال موباریزه آپاران عالیم ۱۹۲۸-جی ایلده موسکوادا تعلیمات‌چی کورسلاریندا موهازیره‌لر ده اوخوموشدو.

ماراقلی‌دیر کی، بکیر چوبانزاده نین فعالیتی تکجه آذربایجانداکی ایشلریندن عبارت دئییلدی. لاکین او، بونلارین هامی‌سینی تنظیمله‌ییب یئرینه یئتیره بیلیردی. مثلاً، ۱۹۳۰-جو ایلده اونو فرقانه‌ده یارادیلان عالی پئداقوژی اینستیتوتدا اؤزبک دیلی و ادبیاتی کافئدراسینین مودیری وظیفه‌سینه دعوت ائدیرلر. ۱۹۳۵-جی ایلده او، داشکند و بوخارا اونیوئرسیتئتلرینده تورک دیللرینین پروبلئملری آدلی خصوصی کورس کئچیر. اوچ دیللی آذربایجانجا-آلمانجا-روسجا لوغتینی ایسه چوبان‌زاده A.Tahirzad-ه و ولی خولوف‌لو ایله بیرلیکده ایشله‌ییب حاضیرلاییر.

سووئت شرقینده ایلک پروفئسور و ایلک دفعه اؤز ساحه‌سی اوزره اونیوئرسیتئت کورسلارینی ایشله‌ییب حاضرلایان عالیم ب.چوبان‌زاده موسکوادا شرق خالقلاری اینستیتوتونون حقیقی عضوو سئچیلمیش‌دیر. آذربایجان دؤولت علمی-تدقیقات اینستیتوتونون آسپیرانتورا شعبه‌سینین مودیری ایشلمیشدیر. ۱۹۳۲-جی ایلده س.س.ر.ی زاقافقازییا آذربایجان شعبه‌سینین، ۱۹۳۵-جی ایلده س.س.ر.ی آذربایجان فیلیالینین حقیقی عضوو سئچیلمیشدی. پاریس دیل‌چیلیک جمعیتینین عضوو اولموشدو. آوروپانین بیر سیرا علم خادیملری اونون تدقیقاتلارینا ایستیناد ائتمیشلر. نظری-فیلولوژی ارثی زنگین و چوخ جهتلی اولان عالیمین سووئت شرقینده یاشایان تورک خالقلارینین بدیعی ادبیاتینین، معاصر ادبی پروسئسین نظری پروبلئملرینین تدقیقی و دیل تاریخینین یارانماسیندا تقدیرلاییق خیدمتلری اولموش‌دور. او، بیر سیرا مونوقرافیک اثرلرله یاناشی، ۱۹۳۲-جی ایلده “تورک دیلینین مئتودیکاسی”، “علمی گرامئرین اساسلاری” کیتابلارینی دیگر مؤلفلرله بیرلیکده ترتیب ائتمیش‌دیر. علمی مقاله‌لری و بدیعی اثرلری دؤوری مطبوعاتدا مونتظم چاپ اولونموشدور. چوبان‌زاده بو ایللرده ایکینجی دفعه عائله حیاتی قورموشدو. او، باکی اوپئرا تئاترینین آکتریساسی روقییه عبدولینا ایله ائولنمیشدی.

چوبان‌زاده‌یه تضییقلر ۱۹۳۰-جو ایلده باشلاندی. اونون علیهینه “اینقیلاب و مدنیت” ژورنالیندا مقاله‌لر چاپ اولوندو. بو ایش سیستئماتیک اولاراق کامپانییا کاراکتئری آلدی. اصلینده ایسه اونون آراشدیریلماسینا بیر قدر ده اول – ۱۹۲۸-جی ایلده باشلانمیشدی. لاکین هئچ بیر توتارلی دلیل-ثبوتون تاپیلماماسی بدخواهلارینی داها دا عصبلشدیرمیشدی.

۱۹۳۱-جی ایلده تضییقلر لاپ چوخالیر. ایش او یئره چاتیر کی، کیریم‌دا چوبان‌زاده عائله‌سیندن قالمیش تک بیر نماینده‌یه – عالیمین باجیسی زلیخایا دا تضییقلر ائدیرلر.

آردی وار …

 

کؤچورن: اؤیرنجی سسی کؤچورمه قولو

Social Share Toolbar
پست الکترونیکی ما

info@oyrenci-sesi.info